Πώς μια πολυετής επένδυση έως το 10% των δαπανών ΤΠΕ, σε συνδυασμό με τα ευρωπαϊκά EDIC, μπορεί να περιορίσει τις τεχνολογικές εξαρτήσεις και να δημιουργήσει μεγαλύτερη εγχώρια προστιθέμενη αξία.

Η μετάβαση του ελληνικού Δημοσίου σε ανοικτό λογισμικό δεν είναι μια απλή αντικατάσταση εφαρμογών. Είναι αλλαγή του τρόπου με τον οποίο σχεδιάζονται, προμηθεύονται, λειτουργούν και συντηρούνται οι ψηφιακές υποδομές. Για να έχει ουσιαστικό αποτέλεσμα, πρέπει να καλύψει ολόκληρη την τεχνολογική αλυσίδα: υπολογιστικές υποδομές, λειτουργικά συστήματα, βάσεις δεδομένων, εφαρμογές, εργαλεία συνεργασίας και συστήματα Τεχνητής Νοημοσύνης.

Ο στόχος δεν είναι η τεχνολογική αυτάρκεια ούτε η διακοπή κάθε συνεργασίας με μεγάλους προμηθευτές. Είναι η μετρήσιμη δυνατότητα του Δημοσίου να γνωρίζει πώς λειτουργούν τα συστήματά του, να τα ελέγχει, να τα επισκευάζει, να τα τροποποιεί και να μεταφέρει δεδομένα και εφαρμογές σε άλλη υποδομή χωρίς δυσανάλογο κόστος. Αυτή είναι η πρακτική έννοια της ψηφιακής κυριαρχίας.

Το 10% ως κονδύλι μετάβασης

Η πρόταση για επένδυση έως το 10% των ετήσιων δαπανών ΤΠΕ δεν πρέπει να παρουσιαστεί ως ήδη υπολογισμένο ποσό χωρίς πρόσθετο έλεγχο. Μπορεί να λειτουργήσει ως ανώτατο, δεσμευμένο κονδύλιο μετάβασης για μία πενταετία, αφού προηγηθεί ενιαία απογραφή των δημόσιων ψηφιακών δαπανών.

Η απογραφή πρέπει να περιλάβει άδειες χρήσης, υπηρεσίες υπολογιστικού νέφους, εξοπλισμό, συμβάσεις υποστήριξης, βάσεις δεδομένων, μορφότυπους αρχείων, εξαρτήσεις εφαρμογών και κόστος αποχώρησης από κάθε προμηθευτή. Κάθε σύστημα πρέπει να ταξινομηθεί με βάση την κρισιμότητα, την τεχνική δυσκολία μετάβασης και τον κίνδυνο διακοπής. Έτσι, το 10% συνδέεται με συγκεκριμένο σχέδιο, ορόσημα και μετρήσιμα αποτελέσματα.

Παράλληλα, χρειάζεται ένα κεντρικό Γραφείο Προγραμμάτων Ανοικτού Λογισμικού, με δίκτυο υπευθύνων σε υπουργεία, ΟΤΑ, νοσοκομεία, πανεπιστήμια και εποπτευόμενους φορείς. Το γραφείο θα ορίζει κοινές προδιαγραφές, θα υποστηρίζει τις προμήθειες, θα οργανώνει την εκπαίδευση, θα διαχειρίζεται ζητήματα αδειών και θα συντονίζει τη συνεργασία με τις κοινότητες ανοικτού κώδικα.

Μετάβαση σε ολόκληρη την τεχνολογική στοίβα

Η πρώτη φάση πρέπει να αφορά τις υπολογιστικές υποδομές. Νέα συστήματα μπορούν να αναπτύσσονται κατά προτεραιότητα σε ανοικτές τεχνολογίες υπολογιστικών υποδομών νέφους(cloud), αποθήκευσης και διαχείρισης υπολογιστικών συστοιχιών, σε δημόσια ή ευρωπαϊκά κέντρα δεδομένων. Οι εφαρμογές πρέπει να αποσυνδέονται από ιδιόκτητες υπηρεσίες μέσω ανοικτών διεπαφών, φορητών μορφών εγκατάστασης και τεκμηριωμένων διαδικασιών μεταφοράς.

Στις βάσεις δεδομένων, ώριμες λύσεις όπως η PostgreSQL και η MariaDB μπορούν να καλύψουν μεγάλο μέρος των αναγκών. Δεν αρκεί όμως η αλλαγή προϊόντος. Τα σχήματα δεδομένων, τα λεξικά, οι διεπαφές και οι διαδικασίες εξαγωγής πρέπει να τεκμηριώνονται και να παραμένουν υπό τον έλεγχο του δημόσιου φορέα. Κάθε σύμβαση πρέπει να προβλέπει πλήρη εξαγωγή σε ανοικτούς μορφότυπους και περιοδική δοκιμή μεταφοράς σε διαφορετικό περιβάλλον.

Στους σταθμούς εργασίας, η ασφαλέστερη σειρά είναι πρώτα ο περιηγητής ιστού, οι εφαρμογές γραφείου, το ηλεκτρονικό ταχυδρομείο και τα εργαλεία συνεργασίας, και έπειτα το λειτουργικό σύστημα. LibreOffice, Nextcloud, Thunderbird, Matrix και άλλες ώριμες λύσεις μπορούν να εισαχθούν αρχικά σε φορείς χωρίς σύνθετες τεχνικές εξαρτήσεις. Όπου ειδικές εφαρμογές απαιτούν Windows ή συγκεκριμένο κλειστό λογισμικό, η εξαίρεση πρέπει να αιτιολογείται, να καταγράφεται δημόσια και να επανεξετάζεται σε καθορισμένη ημερομηνία.

Το ίδιο ισχύει για την Τεχνητή Νοημοσύνη. Το Δημόσιο χρειάζεται μητρώο μοντέλων, δεδομένων, αδειών, υπολογιστικών απαιτήσεων και εξωτερικών υπηρεσιών. Για εφαρμογές με ευαίσθητα ή διοικητικά δεδομένα πρέπει να προτιμάται η τοπική λειτουργία σε ελεγχόμενη ελληνική ή ευρωπαϊκή υποδομή. Προτεραιότητα πρέπει να έχουν μοντέλα των οποίων ο κώδικας, τα βάρη και οι άδειες επιτρέπουν ουσιαστικό έλεγχο, προσαρμογή και ανεξάρτητη λειτουργία. Η απλή δημοσίευση των βαρών ενός μοντέλου δεν αρκεί για να χαρακτηριστεί αυτό ανοικτού κώδικα.

Ο ανοικτός κώδικας δεν καθιστά ένα σύστημα αυτομάτως ασφαλές. Χρειάζονται κατάλογοι εξαρτήσεων, υπογεγραμμένες εκδόσεις, ανεξάρτητοι έλεγχοι, σαφής ευθύνη συντήρησης και δεσμευτικοί χρόνοι διόρθωσης ευπαθειών. Μέρος του κονδυλίου μετάβασης πρέπει να χρηματοδοτεί τη συντήρηση κρίσιμων έργων και την επιστροφή των διορθώσεων στις κοινότητες προέλευσης.

Τα EDIC ως ευρωπαϊκός πολλαπλασιαστής

Οι Ευρωπαϊκές Κοινοπραξίες Ψηφιακών Υποδομών, γνωστές ως EDIC, προσφέρουν στα κράτη μέλη κοινή νομική και οργανωτική βάση για διακρατικά έργα ανοιχτού λογισμικού. Μπορούν να συνδυάζουν εθνικές συνεισφορές, ευρωπαϊκή χρηματοδότηση, κοινές προμήθειες και επαναχρησιμοποιούμενες υποδομές. Για την Ελλάδα, αποτελούν ευκαιρία ώστε η μετάβαση στο ανοικτό λογισμικό να μην εξελιχθεί σε ένα απομονωμένο εθνικό εγχείρημα.

Το Digital Commons EDIC είναι το πιο άμεσα σχετικό. Σκοπός του είναι να αναπτύσσει, να συντηρεί και να επεκτείνει ψηφιακά κοινά, με κοινό κόστος ανάπτυξης, κοινές προμήθειες και ανοικτά, αντικαταστάσιμα δομικά στοιχεία. Η Ελλάδα δεν είναι στον κατάλογο μελών ή παρατηρητών του. Θα πρέπει να επιδιώξει αρχικά καθεστώς παρατηρητή και στη συνέχεια πλήρη συμμετοχή, συνδέοντας τις εθνικές ανάγκες για ψηφιακό χώρο εργασίας, συνεργατικές εφαρμογές και συντήρηση κρίσιμων βιβλιοθηκών με κοινά ευρωπαϊκά έργα.

Στο πεδίο της ΤΝ, η Ελλάδα είναι ήδη μέλος του ALT-EDIC. Η συμμετοχή αυτή πρέπει να αξιοποιηθεί για τη δημιουργία ανοικτών ελληνικών γλωσσικών πόρων, σωμάτων κειμένων, εργαλείων αξιολόγησης και γλωσσικών μοντέλων που μπορούν να λειτουργούν σε δημόσιες υποδομές. Το ζητούμενο δεν είναι απλώς η πρόσβαση σε ένα ευρωπαϊκό μοντέλο, αλλά η δυνατότητα ελληνικών πανεπιστημίων, ερευνητικών κέντρων και επιχειρήσεων να το μελετούν, να το βελτιώνουν και να δημιουργούν υπηρεσίες πάνω σε αυτό.

Ιδιαίτερη σημασία έχει και το IMPACTS-EDIC, το οποίο έχει έδρα την Αθήνα και ιδρυτικό μέλος την Ελλάδα. Η αποστολή του είναι να επιταχύνει τον ψηφιακό μετασχηματισμό των δημόσιων διοικήσεων με κοινές, διαλειτουργικές λύσεις και να υποστηρίξει την εφαρμογή της πράξης για τη Διαλειτουργική Ευρώπη. Η ελληνική συμμετοχή πρέπει να μετατραπεί σε πρακτικό δίαυλο: τα συστήματα που αναπτύσσονται στην Ελλάδα να προσφέρονται για ευρωπαϊκή επαναχρησιμοποίηση και οι ώριμες ευρωπαϊκές λύσεις να εντάσσονται συστηματικά στα ελληνικά έργα.

Τα EDIC, ωστόσο, δεν αποτελούν από μόνα τους εγγύηση ανοικτότητας. Η Ελλάδα πρέπει να συνδέσει τη χρηματοδότηση και τη συμμετοχή της με σαφείς όρους: ανοικτές άδειες, δημόσια αποθετήρια κώδικα, ανοικτά πρότυπα, δικαιώματα μεταφοράς, διαφανή διακυβέρνηση και επιστροφή των βελτιώσεων στα έργα προέλευσης.

Προμήθειες που δημιουργούν εγχώρια αξία

Η μετάβαση θα αποτύχει αν οι διαγωνισμοί εξακολουθήσουν να περιγράφουν εμμέσως συγκεκριμένα προϊόντα ή να συνδυάζουν σε μία σύμβαση άδειες, υποδομές και υπηρεσίες με τρόπο που αποκλείει μικρότερους παρόχους. Οι προδιαγραφές πρέπει να βασίζονται σε λειτουργικές ανάγκες, ανοικτά πρότυπα, διαλειτουργικότητα, ασφάλεια και συνολικό κόστος σε όλο τον κύκλο ζωής. Στο κόστος πρέπει να περιλαμβάνονται η μελλοντική μεταφορά, η εξαγωγή δεδομένων, η εκπαίδευση και η δυνατότητα αλλαγής αναδόχου.

Η πράξη για τη Διαλειτουργική Ευρώπη προβλέπει ότι οι δημόσιοι φορείς πρέπει να δίνουν προτεραιότητα σε λύσεις χωρίς περιοριστικούς όρους αδειοδότησης, όταν είναι ισοδύναμες ως προς τη λειτουργικότητα, το συνολικό κόστος, την ευχρηστία και την κυβερνοασφάλεια. Η αρχή αυτή μπορεί να ενσωματωθεί άμεσα στα ελληνικά τεύχη προκηρύξεων.

Το λογισμικό που αναπτύσσεται με δημόσια χρηματοδότηση πρέπει κατά κανόνα να δημοσιεύεται σε δημόσιο αποθετήριο με κατάλληλη άδεια ανοικτού κώδικα. Οι μεγάλοι διαγωνισμοί μπορούν να χωρίζονται σε λειτουργικά τμήματα, ώστε να συμμετέχουν ελληνικές μικρομεσαίες επιχειρήσεις, συνεταιριστικά σχήματα, πανεπιστήμια και ερευνητικά κέντρα. Το Δημόσιο δεν χρειάζεται να δημιουργεί απομονωμένες ελληνικές παραλλαγές διεθνών έργων. Πρέπει να χρηματοδοτεί βελτιώσεις που επιστρέφουν στα έργα προέλευσης και ωφελούν όλους τους χρήστες.

Έτσι, μέρος της δαπάνης μετακινείται από επαναλαμβανόμενες πληρωμές αδειών προς υπηρεσίες με εγχώρια προστιθέμενη αξία: ανάλυση, εγκατάσταση, ασφάλεια, μετάπτωση δεδομένων, ανάπτυξη, τεχνική υποστήριξη και εκπαίδευση. Η ευρωπαϊκή μελέτη του 2021 εκτίμησε ότι επενδύσεις περίπου 1 δισεκατομμυρίου ευρώ σε ανοικτό λογισμικό το 2018 δημιούργησαν οικονομικό όφελος 65 έως 95 δισεκατομμυρίων ευρώ στην Ευρωπαϊκή Ένωση.

Σταδιακή εφαρμογή με μετρήσιμα αποτελέσματα

Η ευρωπαϊκή εμπειρία επιβεβαιώνει ότι η μετάβαση μπορεί να γίνει χωρίς απότομη διακοπή. Στο Σλέσβιχ-Χόλσταϊν σχεδόν το 80% των θέσεων εργασίας της διοίκησης κρατιδίου χρησιμοποιούσε LibreOffice στα τέλη του 2025, ενώ είχαν μεταφερθεί σχεδόν 44.000 γραμματοκιβώτια. Η τοπική κυβέρνηση υπολόγισε εξοικονόμηση άνω των 15 εκατομμυρίων ευρώ σε άδειες και προέβλεψε 9 εκατομμύρια ευρώ εφάπαξ επένδυση για τη μετάβαση και την περαιτέρω ανάπτυξη των λύσεων. Η Γαλλική Χωροφυλακή αποτελεί επίσης μακρόχρονο παράδειγμα χρήσης ανοικτού λογισμικού σε διακομιστές, PostgreSQL στις βάσεις δεδομένων και Linux στη μεγάλη πλειονότητα των σταθμών εργασίας.

Τον πρώτο χρόνο η Ελλάδα μπορεί να ολοκληρώσει την απογραφή, να συστήσει το κεντρικό γραφείο, να θεσπίσει κοινές προδιαγραφές και να ξεκινήσει περιορισμένο αριθμό πιλοτικών μεταβάσεων. Στο δεύτερο και τρίτο έτος μπορούν να επεκταθούν οι ανοικτές λύσεις γραφείου, συνεργασίας, υποδομών και βάσεων δεδομένων, παράλληλα με την ενεργοποίηση των συνεργασιών μέσω των EDIC. Στο τέταρτο και πέμπτο έτος μπορεί να προχωρήσει η μετάβαση λειτουργικών συστημάτων και σύνθετων εφαρμογών, αφού πρώτα έχουν αρθεί οι τεχνικές εξαρτήσεις τους.

Η πρόοδος πρέπει να δημοσιεύεται ετησίως με δείκτες: μείωση κόστους αδειών, ποσοστό συστημάτων με σχέδιο εξόδου, χρήση ανοικτών προτύπων, αριθμός επαναχρησιμοποιούμενων εφαρμογών, χρόνος διόρθωσης ευπαθειών, επιτυχείς δοκιμές μεταφοράς δεδομένων και ποσοστό της δαπάνης που κατευθύνεται σε εγχώριες επιχειρήσεις και ανθρώπινο δυναμικό.

Το ανοικτό λογισμικό δεν είναι μια φθηνότερη απομίμηση των κλειστών λύσεων. Είναι διαφορετικό υπόδειγμα παραγωγής και διακυβέρνησης της τεχνολογίας. Με σταθερή χρηματοδότηση, θεσμική συνέχεια, ανοικτές προμήθειες και ουσιαστική αξιοποίηση των EDIC, το ελληνικό Δημόσιο μπορεί να αποκτήσει μεγαλύτερο έλεγχο στις υποδομές του και ταυτόχρονα να δημιουργήσει μια βιώσιμη εγχώρια οικονομία ανοικτών τεχνολογιών.

Πηγές άρθρου:

1. European Commission, On European Tech Sovereignty, accompanied by an EU Open Source Strategy, COM(2026) 503 final: Η νέα ευρωπαϊκή στρατηγική συνδέει το ανοικτό λογισμικό με την τεχνολογική κυριαρχία, τις δημόσιες προμήθειες, τη φορητότητα και την ανάπτυξη λύσεων σε ολόκληρη την τεχνολογική στοίβα: https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/?uri=CELEX:52026DC0503,
2. European Commission, Fraunhofer ISI και OpenForum Europe, The impact of Open Source Software and Hardware on technological independence, competitiveness and innovation in the EU economy: Η μελέτη τεκμηριώνει την οικονομική συμβολή του ανοικτού λογισμικού, τη δυνατότητα μείωσης του συνολικού κόστους και τα οφέλη από την αύξηση των συνεισφορών στον κοινό κώδικα: https://digital-strategy.ec.europa.eu/en/news/commission-publishes-study-impact-open-source-european-economy,
3. European Commission, European Digital Infrastructure Consortium, EDIC: Η επίσημη παρουσίαση εξηγεί το νομικό πλαίσιο των EDIC και καταγράφει τις κοινοπραξίες για τα ψηφιακά κοινά, τις γλωσσικές τεχνολογίες και τον μετασχηματισμό των δημόσιων διοικήσεων: https://digital-strategy.ec.europa.eu/en/policies/edic,
4. Digital Commons EDIC, Members: Τα μέλη και παρατηρητές, διαδικασία ένταξης, κοινές προμήθειες, επιμερισμός κόστους ανάπτυξης και τη δέσμευση για ανοικτά, αντικαταστάσιμα δομικά στοιχεία: https://digital-commons-edic.eu/members/,
5. European Commission, Commission Implementing Decision (EU) 2025/2414 setting up IMPACTS-EDIC: Η εκτελεστική απόφαση θεσπίζει το EDIC για διασυνδεδεμένες υπηρεσίες μετασχηματισμού των δημόσιων διοικήσεων, με καταστατική έδρα την Αθήνα και ιδρυτική συμμετοχή της Ελλάδας: https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/?uri=CELEX:32025D2414,

6. European Parliament and Council, Regulation (EU) 2024/903, Interoperable Europe Act: Ο κανονισμός καθιερώνει το πλαίσιο κοινής χρήσης και επαναχρησιμοποίησης λύσεων διαλειτουργικότητας και προβλέπει προτεραιότητα σε λύσεις χωρίς περιοριστικούς όρους αδειοδότησης όταν πληρούν ισοδύναμα αντικειμενικά κριτήρια: https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/?uri=CELEX:32024R0903,
7. Land Schleswig-Holstein, Digitale Souveränität ist möglich und wirtschaftlich: Η επίσημη ανακοίνωση καταγράφει την πρόοδο της μετάβασης σε LibreOffice και Open-Xchange, την εξοικονόμηση από άδειες και την εφάπαξ επένδυση για τη μετάπτωση και την περαιτέρω ανάπτυξη: https://www.schleswig-holstein.de/DE/landesregierung/ministerien-behoerden/I/_startseite/Artikel2025/IV/251204_cds_digitale_souveraenitaet,
8. Interoperable Europe Portal, Open Source Observatory, France’s Gendarmerie: “Freedom of choice is priceless”: Η μελέτη περίπτωσης τεκμηριώνει τη μακρόχρονη χρήση Debian, PostgreSQL και GendBuntu σε διακομιστές, βάσεις δεδομένων και σταθμούς εργασίας της Γαλλικής Χωροφυλακής: https://interoperable-europe.ec.europa.eu/collection/open-source-observatory-osor/news/technological-sovereignty.